, यस्ता छन् स्वास्थ्य रहन अपनाउनुपर्ने केहि उपायहरु

स्वास्थ्य रहन अपनाउनुपर्ने केहि उपायहरु

डा. राम बहादुर बोहरा

डा. राम बहादुर बोहरा

मानिस स्वस्थ त्यतिबेला रहन सक्छ जतिबेला उसले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति चासो देखाउन सक्छ । उ बस्ने घर, कोठाको सरसफाई देखेर सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । स्वास्थ्य रहन व्यक्तिगत सरसफाइमा जसले जति ध्यान दिन सकेको छ उसको परिवार त्यति नै स्वस्थ रहेको हुन्छ ।

स्वस्थ रहन व्यक्तिगत सरसफाई मात्रले सम्भव हुदैन त्यसका लागि खानपिनमा पनि भर पर्न सक्छ । आज हामीले यसै विषयमा जानकारी पस्कने छौं । व्यक्ति स्वस्थ भए समाज स्वस्थ हुन सक्छ समाज स्वस्थ भए सिंगो राष्ट्र स्वस्थ हुन सक्छ । स्वास्थ्यप्रति सबैले समान विचार राखेर अघि बढ्न आवश्यक हुदैछ । आउनुस स्वस्थ रहन मद्दत गर्ने केहि यस्ता उपायहरुमा ध्यान दिने गरौ ।

१. सरसफाई

स्वास्थ्यको लागि सरसफाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो । कुनै व्यक्ति कति सभ्य छ भन्ने कुरा उसले सरसफाईमा कति ध्यान दिएको भन्ने कुरामा भर पर्दछ । स्वास्थको लागि आफ्नो व्यक्तिगत सरसफाई र आफु बस्ने कोठा, घर, आगन वरिपरिको सफाई दुबैमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।

२. पानी

हाम्रो शरिरमा ८० प्रतिशत पानीको मात्रा र बाँकी २० प्रतिशत मात्र अन्य तत्व रहेको हुन्छ । नुहाई, धुवाई तथा शरिरको बाहिरी सरसफाईको लागि पानि नभई हुदैन । पानीको आवश्यकता शरिरको बाहिरी सफाईको लागि जति छ त्यो भन्दा धेरै शरिरको भित्री सफाईको लागि हुन्छ । जसरी निरोगी र स्वास्थ्यको लागि बाहिरी सरसफाईको आवश्यकता पर्दछ त्यसैगरी भित्री सफाईको आवश्यकता हुन्छ र शरिरको भित्री सरसफाईको लागि प्रशस्त रुपमा पानी पिउनु अनिवार्य छ ।

३. आहार

हरेक प्राणीहरु खानकै लागि संघर्ष गरिरहेका हुन्छन । खानाकै लागि मानिसहरुले पनि ठूलो दुःख र परिश्रम गरिरहेका छन । आदिम मानिसहरु खानाकै उत्पादन, संकलन, भण्डारका लागि एक ठाउमा स्थिर भई बस्न थाले र मानव समाज फिरन्ते युगबाट कृषि युगमा रुपान्तरण भएको थियो ।

४. विहार

यो संसार नै निश्चित नियममा चलेको छ । नियम बाहिर गएपछि प्राकृतिक असन्तुलन हुन्छ र संसार नासिन्छ । बिहान हुनु, घाम लाग्नु, अस्ताउनु, रात हुनु, ऋतु फेरिनु, बर्षा हुनु, ठंडी आउनु प्राकृतिका नियमित क्रियाकलापहरु हुन् । यस्ता नियमित प्राकृतिक क्रियाकलापहरु परिवर्तन भएमा जीव जगतकै अस्तित्वमा संकट आउन सक्छ । यस्तै प्रकारले हाम्रो आफ्नो स्वास्थ्यको लागि पनि हामी निश्चित नियमहरु पालना गर्नुपर्दछ र नियममा चलेनौं भने हाम्रो स्वास्थ्यमा पनि गडबडी हुन्छ ।

५. वायु

प्राणी जगतको अस्तित्व खास वातावरणमा सम्भव छ जुन वातावरण पृथ्वीको वरीपरी वायूमण्डलको रुपमा रहेको छ । यो वायूमण्डलमा अक्सिजन, कार्बनडाइ अक्साइड, हाइड्रोजन, नाइट्रोजन, आदि विभिन्न ग्यासहरु छन र तीनमा अक्सिजन सम्पूर्ण प्राणी जगतको प्राणवायू हो । खान नपाए हप्तौं बाच्न सकिन्छ, पानी नपाए चार दिन बाच्न सकिन्छ तर श्वाश लिन बन्द गरे हामी दुई मिनट पनि बाच्न सक्दैनौं । मानिस तथा प्राणीहरुको लागि अक्सिजनको धेरै महत्व छ । हाम्रो शरिरमा प्रशस्त अक्सिजन भयो भने छुट्टै स्फूर्ती आउछ र अक्सिजनको मात्रा कम भयो भने जागर लाग्दैन, अल्छी लाग्छ, हाई आउछ ।

६. विचार

कुनैपनि काम गर्नु भन्दा पहिला त्यो कामको बारेमा मनबाट कल्पना गरिन्छ । म कम्जोर छु, विरामी छु भन्ने नकारात्मक विचार सोची रहियो भने त्यसले शरिरमा रोग प्रतिरोधि क्षमता नास गर्ने रसायन उत्पादन गर्दछ र अझै कम्जोर र रोगी भईन्छ । त्यही भएर रोगी भएपनि निरोगी बन्नतर्फ सवै लाग्नु पर्दछ ।

७. प्राकृतिक उपचार

प्राकृतिक उपचार भनेको आहार, विहारमा सुधार गर्ने र पानी, माटो, प्रकाश, योग, ध्यान, मसाजका माध्यमबाट उपचार गर्ने हो । यस पद्धतीमा रोग अनुसार चिसो पानी, तातो पानी, स्टीम बाथ, एनिमा, मसाज, माटो, प्रकाश तथा योगा विधिहरु अपनाएर उपचार गरिन्छ साथै रोग अनुसार आहारमा सुधार र परहेज गर्नु पर्दछ ।

८. आर्युवेदिक उपचार

यस धर्तीमा उपलब्ध सबै प्रकारका अन्न, कन्दमूल, फलफुल, बनस्पती बोटविरुवा हाम्रा लागि औषधि हुन । हामीले निश्चित तौरतरिका र नियम अपनाएर प्रयोग गर्न जान्यौं भने औषधि नत्र बिष पनि हुन सक्दछ । पूर्विय संस्कृति र परम्परा अनुसार जडिबुटीबाट उपचार गर्ने पद्धती “आर्युवेद” चार वेद मध्यको एक हो । यस पद्धतीमा मानिसको शारिरिको भौतिक संरचना एकै प्रकारको भएतापनि शरिरको प्रकृति फरक-फरक हुन्छ र त्यस अनुसार उपचार गर्नु पर्दछ । आर्युवेद अनुसार मानिसको शरिर वात, पीत्त र कफ गरी ३ प्रकृतिका हुन्छन । रोग निदानको लागि शरिरको प्रकृति अनुसार जडिबुटी सेवन गर्नु पर्दछ र आहार विहारमा सुधार गर्नु पर्दछ ।

९. प्रकृतिको देन

प्रकृतिको देनलाई जबसम्म हामीले बुझ्न सक्ने छैनौं तबसम्म हामी रोगको दल दलमा फस्नेछौं । जसरी मानवको जन्म भएको हुन्छ त्यसरी नै प्रकृतिले हामीलाई हरेक कुरा दिएको छ । हाम्रो सानो लापरबाहीले गर्दा हामी रोगी हुने गरेका हुन्छौं यसतर्फ सबैको ध्यान पुग्न जरूरी देखिन्छ ।

यो पनि पढनुहोस्

जीवनमा सफल हुन यसो गर्नुहोस्

यस्तो छ योग र यसको महत्व, जानी राखौ

*डा. राम बहादुर बोहरा नेपाल वैकल्पिक चिकित्सा विकास परिषद नवलपरासीको अध्यक्ष, बरिष्ट आयुर्वेद डाक्टर तथा साइन्स इन्फोटेकका सल्लाहकार हुनुहुन्छ ।

कुमारवर्ती औषधालय