काठमाडौँ । चाणक्य प्राचीन भारतका एक महान् राजनीतिक दार्शनिक, अर्थशास्त्री, शिक्षक, कूटनीतिज्ञ, तथा रणनीतिकार थिए । चाणक्यलाई कौटिल्य वा विष्णुगुप्त पनि भनिन्छ । उनलाई इतिहासमा सबैभन्दा बुद्धिमान र कूटनीतिज्ञ व्यक्तिहरूमध्ये एक मानिन्छ । चाणक्य एक विद्वान ब्राह्मण परिवारमा जन्मिएका थिए र तक्षशिला विश्वविद्यालयमा प्राध्यापकको रूपमा काम गरेका थिए ।
चाणक्यको योगदान
१. चाणक्यको ऐतिहासिक भूमिका – मौर्य साम्राज्यको स्थापना
उनी कुटिल रणनीतिकार समेत थिए । उनले नन्दवंशको नाश गरेर चन्द्रगुप्त जस्ता एक सामान्य बालकलाई उनले भारतको सम्राट नै बनाईदिए । उनी मौर्य साम्राज्यका संस्थापक चन्द्रगुप्त मौर्यका गुरु, प्रधानमन्त्री र प्रमुख सल्लाहकार थिए ।
उनले मौर्य सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्यलाई सत्तामा ल्याउने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए र मौर्य साम्राज्यको स्थापना गर्ने मुख्य योजनाकारको रूपमा परिचित छन्। उनको बुद्धिमत्ता र रणनीतिको कारण मौर्य साम्राज्यको स्थापना र विस्तार सम्भव भएको थियो।
चाणक्यले नन्द वंशको अत्याचार र कमजोर शासनको अन्त्य गर्न चन्द्रगुप्त मौर्यलाई प्रशिक्षण दिए र उनलाई सम्राट बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले। उनको रणनीति र कूटनीतिले नन्द वंशको पतन भयो र मौर्य साम्राज्यको उदय भयो।
उनले चन्द्रगुप्त मौर्यलाई सिकाउँदै मगध राज्यको राजा घनानन्दलाई हराउन मद्दत गरे। त्यसपछि मौर्य साम्राज्यको स्थापना भयो, जुन भारतको इतिहासमा पहिलो ठूलो एकीकृत साम्राज्य थियो। भनिन्छ की चाणक्य राजसी ठाटबाट भन्दा टाढा एक सानो कुटिमा बस्दथे ।
उनलाई “भारतको म्याकियावेली” भनेर पनि चिनिन्छ, तर उनी म्याकियावेलीभन्दा धेरै अगाडिका हुन्। चाणक्यलाई उनको तीक्ष्ण बुद्धि, दूरदर्शिता र रणनीतिक क्षमताका लागि चिनिन्छ।
२. अर्थशास्त्रको रचना
चाणक्यको सबैभन्दा ठूलो योगदान भनेको ‘अर्थशास्त्र’ नामक ग्रन्थ हो। यो ग्रन्थ राजनीति, कूटनीति, अर्थनीति, युद्धनीति, राज्य सञ्चालन र सामाजिक संगठनसम्बन्धी सिद्धान्तहरूको एक विस्तृत संग्रह हो। यसलाई प्राचीन भारतको शासन प्रणालीको उत्कृष्ट दस्तावेज मानिन्छ र आज पनि यसका सिद्धान्तहरू विश्वभर अध्ययन गरिन्छ। यो ग्रन्थलाई विश्वको पहिलो अर्थशास्त्र र राजनीतिशास्त्रको पुस्तक मानिन्छ।
३. नीति शास्त्र – चाणक्य नीति
चाणक्यद्वारा नीति नियम सम्बन्धी अनेक कुराहरु लेखिएको ग्रन्थ चाणक्य नीति धेरै नै प्रसिद्ध छ । चाणक्य नीति व्यावहारिक जीवनका लागि श्रेष्ठ मार्गदर्शक नीति मानिन्छ । चाणक्य नीतिजीवनजाच्ने, व्यवहारिक ज्ञान र नैतिकतासम्बन्धी सूत्रहरूको संग्रह हो । चाणक्यले लेखेका नीतिहरू (चाणक्य नीति) आज पनि जीवन व्यवस्थापन, नेतृत्व, र कूटनीतिका लागि प्रेरणादायी छन्। उनको भनाइहरूले बुद्धिमानी र व्यावहारिक जीवनशैलीलाई जोड दिन्छ।
यो नैतिक सिद्धान्तहरूको एउटा संग्रह हो, जसले मानिसलाई जीवनमा सफलता र नैतिकताका साथ कसरी अघि बढ्ने भन्ने बारे मार्गदर्शन दिन्छ । यसमा व्यक्तिगत आचरण, मित्रता, शिक्षा, र धनको महत्त्वबारे उपदेशहरू छन्। चाणक्य नीतिमा जीवनका विविध पक्षहरू जस्तै राजनीति, नैतिकता, समाजशास्त्र र व्यक्तिगत व्यवहारको बारेमा चाणक्यले मार्गदर्शन दिएका छन् । उनले जीवनमा जो अनुभव प्राप्त गरे, जुन नियम बनाए ती आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् ।
चाणक्यका प्रमुख सिद्धान्तहरु
१. कूटनीति र रणनीति:
कूटनीतिक चार उपाय – ‘साम, दाम, दण्ड, भेद’
समस्याको समाधान वा विजय प्राप्त गर्न यी चार उपाय प्रयोग गर्न सकिने रणनीति प्रस्ताव गरेका थिए । चाणक्यले “साम, दाम, दण्ड, भेद” (संवाद, प्रलोभन, दण्ड, र विभाजन) को नीतिलाई कूटनीतिको आधार बनाए।
२. न्याय र शासन
चाणक्य “राजा जनताको सेवक हुनुपर्छ, शासक होइन।” उनले शासकलाई प्रजाको हितमा शासन गर्न र भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासनको पक्षमा जोड दिए।
३. शिक्षा र बुद्धिमत्ता
चाणक्यले शिक्षाको महत्वलाई जोड दिए र बुद्धिमत्तालाई शक्तिको प्रमुख आधार माने। उनी भन्थे, “सबल नेतृत्वका लागि शिक्षित, नीतिवान् र दूरदर्शी सल्लाहकार अनिवार्य हुन्छ।” त्यस्तै “एक शत्रुलाई परास्त गर्न धेरै समय लाग्न सक्छ, तर मित्रको विश्वासघातबाट क्षणभरमै विनाश हुन सक्छ।” भन्थे ।
निष्कर्ष
संग्रहमा भन्नुपर्दा चाणक्यको विचारहरू आज पनि राजनीतिज्ञ, प्रशासक, नेतृत्वकर्ताहरू र विद्यार्थीहरूका लागि अत्यन्त उपयोगी छन्। उनको दर्शन र नीतिहरू आज पनि प्रासंगिक छन् र मानिएका छन्। भनिन्छ नेपालका राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहका पनि कयौ नीतिहरु चाणक्य नीतिबाट प्रभावित थिए ।
चाणक्यको विचार र रणनीतिहरू आज पनि विश्वभर अध्ययन गरिन्छ। उनको कूटनीति र शासनको दृष्टिकोण आधुनिक राजनीति र व्यवस्थापनमा पनि प्रासंगिक छ। उनलाई भारतको इतिहासमा एक दूरदर्शी र बुद्धिमान व्यक्तित्वको रूपमा सम्मान गरिन्छ।
