काठमाडौँ । ग्रहण लागेको समयलाई धेरै संस्कृतिमा विशेष समय मानिन्छ । हिन्दू धर्मका आधारित आस्थाका अनुसार ग्रहण चाहे चन्द्र ग्रहण होस् वा सूर्य ग्रहण लागेको समयमा केही परम्परागत नियमहरू र सावधानी अपनाउनु पर्छ । नेपाली संस्कृति र हिन्दू धार्मिक मान्यता अनुसार ग्रहणलाई एक अशुभ घटना मानिन्छ ।
ग्रहण लागेको समयमा केही कामहरू गर्नु राम्रो मानिन्छ भने केही कामहरू नगर्नु नै उपयुक्त हुन्छ । तल ग्रहणको समयमा के गर्ने र के नगर्ने भन्ने बारेमा जानकारी दिइएको छ ।
ग्रहणमा के गर्न हुन्छ ?
१. ध्यान, जप र प्रार्थना
ग्रहणको समयलाई आध्यात्मिक साधनाका लागि उत्तम मानिन्छ । ग्रहणको समयमा, ध्यान, जप वा प्रार्थना गर्न सकिन्छ । यसबेला ध्यान गर्ने, मन्त्र जप गर्ने, र आफ्नो इष्टदेवको प्रार्थना गर्नाले मन शान्त हुन्छ र सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास छ। यसले मानसिक शान्ति र आत्मिक उन्नति ल्याउने मानिन्छ ।
२. पवित्र मन्त्रहरूको पाठ
ग्रहणको समयमा गायत्री मन्त्र, महामृत्युञ्जय मन्त्र वा अन्य कुनै पनि वैदिक मन्त्रको पाठ गर्नु फलदायी मानिन्छ । यसबाट ग्रहणको नकारात्मक प्रभाव कम हुन्छ।
३. दान
ग्रहणपछि अन्न, कपडा, वा पैसा दान गर्नु शुभ मानिन्छ । ग्रहण सकिएपछि दान-पुण्य गर्नु (अन्न, वस्त्र, धन आदि) लाई धेरै शुभ मानिन्छ। दान गर्नाले नकारात्मक प्रभावहरू कम हुन्छन् र पुण्य प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यता छ ।
४. स्नान र शुद्धि
ग्रहणको समयमा शुद्ध रहन प्रयास गर्नुपर्छ; सफा कपडा लगाउने र मनलाई शान्त राख्ने गर्नुपर्छ । ग्रहण सकिएपछि अवश्य नुहाउनुपर्छ । ग्रहण सकिएपछि घरमा पानीमा गंगाजल वा तुलसीको पात मिसाएर नुहाउनु शुद्धीकरणको लागि राम्रो मानिन्छ । घर र खानेकुरा विशेषगरी नुन लगाएर सफा गर्नु पर्छ । यसो गर्दा शरीर र मन दुवै शुद्ध हुने विश्वास गरिन्छ ।
ग्रहणका बेला सकेसम्म तीर्थ स्थलमा नसके नजिकको नदी, ताल, तलाउ, पोखरी यति पनि सम्भव नभए घरमै स्नान गर्नुपर्ने निर्णयसिन्धु, हेमाद्रि, कालमाधव, वीरमित्रोदय लगायत धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको छ । ग्रहणका बेला गर्नु हुने र नहुने कामलाई यी ग्रन्थमा यसरी उल्लेख गरिएको छ ।
निद्रायां जायते व्याधि मुत्रे दारिद्रमाप्नुयात् ।
पुरिषे कृमियोनिश्च मैथुने ग्रामसुकरः ।।
अभ्यञ्जने भवेत्कुष्ठि भोजने स्यादधोगति ।
बन्धने च भवेत् सर्पे वधे च नरकं व्रजेत् ।।
अर्थात् ग्रहणका समयमा सुते रोग लाग्ने, पिसाब गरे दरिद्र, दिसा गरे कीरा भएर जन्मने, मैथुन गरे गाउँको सुङ्गुर भएर जन्मने, सिङ्गार पटार गरे कुष्ठ रोगी, भोजन गरे अधोगति, बन्धनमा राखे सर्प भएर जन्मने, काटमार गरे नरकमा बास हुने उल्लेखित धार्मिक ग्रन्थमा वर्णन गरिएको छ ।
५. तुलसीको पात राख्नु
ग्रहण लाग्नुभन्दा पहिले पकाएको खाना र पानीमा तुलसीको पात राख्नाले नकारात्मक विकिरणबाट बच्न सकिन्छ भन्ने विश्वास छ।
६. भगवानको पूजा
ग्रहणको समयमा परिवारसँग बस्न र सामूहिक रूपमा कुनै धार्मिक कार्यक्रम गर्न सकिन्छ । ग्रहण सकिएपछि घरमा दीप बाल्नुपर्छ र भगवानको पूजाआजा गर्नु राम्रो मानिन्छ ।
ग्रहणमा के गर्न हुँदैन ?
१. खानपानमा सावधानी
ग्रहणको समयमा खाना नखाने परम्परा छ । खासगरी ग्रहण सुरु हुनुअघि र ग्रहणको समयमा खाना नखाने चलन छ । ग्रहण सकिएपछि मात्र खाना खाने भनिन्छ। ग्रहण लागेको समयमा खाना पकाउनु र खानु हुँदैन भन्ने धार्मिक मान्यता छ। मान्यता अनुसार ग्रहणले खानालाई दूषित बनाउँछ। ग्रहण अघि खानेकुरामा तुलसी पात वा कुशा राखेर दूषित हुनबाट जोगाउने चलन छ। यसको पछाडि वैज्ञानिक कारण पनि छ । ग्रहणको समयमा हानिकारक विकिरणहरू फैलन सक्छन् जसले खानामा नकारात्मक असर पार्ने सम्भावना हुन्छ ।
२. जल वा पानी नपिउने
कतिपय स्थानमा ग्रहणको समयमा पानी पनि नपिउने परम्परा छ । तर यो व्यक्तिगत आस्था अनुसार फरक पर्न सक्छ ।
३. शुभ कार्यहरू
यस समयमा कुनै पनि मङ्गलिक कार्य (जस्तै विवाह, ब्रतबन्ध, गृहप्रवेश, नयाँ कारोबार सुरु गर्ने) गर्नु हुँदैन । ग्रहणमा केहीले भन्दछन् कि पूजापाठ गर्दा धूप, दीप बुझाउनु हुँदैन, तर यो चलन फरक-फरक हुन्छ।
४. सुत्ने
ग्रहणकालमा सुत्नु हुँदैन । मानिन्छ कि यसले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्छ । ग्रहण लागेको बेला सुत्नु शुभ मानिँदैन । यस समयमा सकेसम्म ध्यान वा जप गरेर बिताउनु राम्रो मानिन्छ ।
५. शारीरिक सम्बन्ध
यस समयमा शारीरिक सम्बन्ध बनाउनु वर्जित मानिन्छ ।
६. नयाँ कामको थालनी
ग्रहणको समयमा कुनै पनि नयाँ काम, जस्तै- व्यापारको सुरुवात, यात्राको थालनी, वा शुभ कार्यको थालनी गर्नु राम्रो मानिँदैन । ग्रहणको समयमा कुनै पनि नयाँ काम, यात्रा वा महत्वपूर्ण निर्णय लिनु हुँदैन।
७. गर्भवती वृद्धवृद्धा र बालबालिकाको विशेष ख्याल
विशेष गरी गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा र बालबालिकाहरूलाई ग्रहणको समयमा घरबाहिर ननिस्कन सल्लाह दिइन्छ । गर्भवती महिलाहरूले ग्रहणको प्रत्यक्ष प्रभावबाट जोगिन घरभित्रै बस्नु, ग्रहण नहेर्नु र कुनै पनि काम (जस्तै कप्चा काट्नु, सिउँदै गर्नु) गर्नु हुँदैन। मान्यता अनुसार यसले बच्चामा असर पार्न सक्छ।
८. चन्द्र वा सूर्यलाई सिधै हेर्नु
यो धार्मिकभन्दा पनि वैज्ञानिक दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण छ । सूर्य ग्रहणको समयमा सिधा सूर्य हेर्नु आँखामा हानी पुर्याउन सक्छ, त्यसैले कहिल्यै पनि सिधै नहेर्नु होला। सूर्यग्रहणलाई खाली आँखाले हेर्दा आँखाको ज्योतिलाई गम्भीर क्षति पुग्ने सम्भावना हुन्छ । यसको लागि विशेष ग्रहण चस्मा वा अन्य सुरक्षित उपकरणको प्रयोग गर्नुपर्छ ।
निष्कर्ष
वैज्ञानिक दृष्टिकोणले ग्रहणलाई प्राकृतिक खगोलीय घटना मानिन्छ। यसलाई डराउन वा डराउन आवश्यक छैन। तर परम्परागत विश्वास र सावधानी राख्नु पनि खराब कुरा होइन। यी मान्यताहरू धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परामा आधारित छन् ।
ग्रहणको समयमा केही कुराहरू गर्नु र केही कुराहरू नगर्नु भन्ने मान्यताहरू हाम्रो संस्कृति र परम्परासँग जोडिएका छन्। यसलाई आफ्नो विश्वास र विवेकअनुसार अनुसरण गर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ। तर सूर्यग्रहण हेर्ने हो भने वैज्ञानिक सुरक्षा उपाय अवश्य अपनाउनुहोस्।
