काठमाडौं । “जेनजी पुस्ता” (Gen Z) भन्नाले सन् १९९७ देखि २०१२ को बीचमा जन्मिएका मानिसहरूको युवा पुस्ता हो । यो पुस्ता वाई पुस्तापछि र अल्फा पुस्ताअघि रहेको एक जनसङ्ख्यात्मक वर्ग हो । ‘जेनजी पुस्ता’लाई ‘जेनेरेसन जी’ वा ‘जेनजी’ पनि भनिन्छ ।
जेनजी पुस्तालाई ‘इन्टरनेट पुस्ता’ वा ‘डिजिटल नेटिभ’ पनि भनिन्छ किनभने यो पुस्ता सूचना प्रविधि, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा हुर्किएको पुस्ता हो। यो पुस्ताले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय स्मार्टफोन, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको वातावरणमा बिताएका छन्।
जेनजी पुस्ताको जन्मदर, परिवारको संरचना, र शिक्षामा आएको परिवर्तनले गर्दा उनीहरूको जीवनशैली र सोचमा पनि ठूलो प्रभाव परेको छ। यस पुस्ताका मानिसहरूले विश्वव्यापी रूपमा सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउँदै छन् ।
जेनजी पुस्ताको मुख्य विशेषताहरू
१. प्रविधिमैत्री
यो पुस्ता इन्टरनेट, स्मार्टफोन, सोशल मिडिया आदिमा जन्मैदेखि पहुँच भएकाले यो पुस्ता प्रविधिमैत्री छ । यो पुस्ताले सुरुदेखि नै स्मार्टफोन, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्न जानेको हुनाले यसलाई डिजिटल ज्ञानमा निपुण मानिन्छ। यो पुस्ता इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमा अत्यन्तै सक्रिय छ । तर, अध्ययनहरूले देखाएको छ कि यिनीहरूमा डिजिटल साक्षरता (मिथ्या जानकारी पहिचान गर्ने क्षमता) कमजोर छ ।
२. सामाजिक सञ्जालमा निर्भरता
यिनीहरूको खबर र जानकारीको मुख्य स्रोत सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, एक्स, टिकटक, इन्स्टाग्राम, आदि) हो । छोटो भिडियो (जस्तै टिकटक, रिल्स) र छोटो सामग्री रुचाउँछन्। यिनीहरुमा सूचना प्राप्तिमा धैर्य कम हुन्छ – तुरुन्त नतिजा चाहने प्रवृत्ति रहेको छ । नेपालमा, यिनीहरूले टिकटकमार्फत राजनीतिक आन्दोलन सुरु गरेका छन् ।
३. संस्थाप्रतिको अविश्वास
जेनजी पुस्ता परम्परागत संस्था (सरकार, समाचार माध्यम, आदि) प्रतिको अविश्वास गर्छ । नेपालमा, यिनीहरूले नेताहरूको भ्रष्टाचार र विलासिता जीवनशैलीमाथि प्रश्न उठाएका छन् ।
४. सामाजिक र राजनीतिक सचेतनामा विविधता
उनीहरू आफ्नो सोच र व्यवहारमा विविधतालाई स्वीकार गर्छन् र विभिन्न सामाजिक तथा सांस्कृतिक विषयहरूमा खुल्ला विचार राख्छन् । यो पुस्ता लैङ्गिक समानता, जातीय विविधता, न्याय, पर्यावरण र LGBTQ+ अधिकार जस्ता संवेदनशील विषयमा सहानुभूति राख्छन् । नेपालमा, यिनीहरूले “नेपो बेबी ट्रेन्ड” मार्फत नेताहरूका छोराछोरीको जीवनशैलीमाथि आपत्ति जनाएका छन् ।
५. मिथ्या जानकारीप्रतिको संवेदनशीलता
अध्ययनहरू अनुसार, जेनजी पुस्ता मिथ्या खबर र कन्स्पिरेसी थियरीप्रतिको आकर्षित हुन सक्छ । यिनीहरूले प्रायः टिकटकको कमेन्ट सेक्सनमा “तथ्याङ्क” खोज्छन्, जुन प्रायः पक्षपातपूर्ण हुन सक्छ ।
६. उद्यमी सोच
परम्परागत कामभन्दा उनीहरू आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने, स्वतन्त्र काम गर्ने वा आफ्नो रुचिको क्षेत्रमा क्यारियर बनाउने सोच राख्छन् । जेनजी पुस्तामा आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने वा स्वतन्त्र रूपमा काम गर्ने सोच बढी पाइन्छ। उनीहरू परम्परागत जागिरभन्दा सिर्जनात्मक र स्वतन्त्र कामलाई प्राथमिकता दिन्छन्।
७. मानसिक स्वास्थ्यप्रति सचेत
डिप्रेशन, एङ्जाइटी जस्ता मानसिक समस्याबारे खुलस्त बोल्ने गर्छन् । थेरापी, सेल्फ-केयर जस्ता विषयप्रति जागरुक हुन्छन् ।
८. करियरप्रति फरक दृष्टिकोण
केवल जागिरमा सीमित रहन चाहँदैनन्; इन्टर्प्रेनरशिप, फ्रीलान्सिङ, कन्टेन्ट क्रिएसन रोज्ने प्रवृत्तिका हुन्छन् । काम र व्यक्तिगत जीवनलाई सन्तुलनमा राख्न चाहन्छन् ।
९. पर्यावरणप्रति जिम्मेवार
जलवायु परिवर्तन, प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्ने, दिगो जीवनशैली अपनाउनेबारे सचेत हुन्छन् ।
