, के हो त आइन्स्टाइनको प्रकाश विद्युतीय प्रभाव  (Einstein's Photoelectric Effect) ?

आइन्स्टाइनको प्रकाश विद्युतीय प्रभाव  (Einstein’s Photoelectric Effect)

आइन्स्टाइनलाई अहिलेसम्मको इतिहासको सबैभन्दा ठूलो मानव मस्तिष्क भएको मानिसको रूपमा चिनिन्छ 

विलक्षण प्रतिभका धनी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित महान् बैज्ञानिक अल्वर्ट आइन्स्टाइन वीसौं शताब्दीका शिखर पुरुष हुन् । संसारमा केही यस्ता व्यक्ति जन्मन्छन्, जसको असाधारण प्रतिभा र योगदानले विश्व र मानव समाजमा अमिट छाप छाडेको हुन्छ । उनले विश्वलाई मानव दृष्टिकोणमा जुन प्रकारको परिवर्तन ल्याए, त्यस्तो अरू कुनै पनि वैज्ञानिकहरूले आजसम्म ल्याएका छैनन् । उनलाई अहिलेसम्मको इतिहासको सबैभन्दा ठूलो मानव मस्तिष्क भएको मानिसको रूपमा चिनिन्छ ।  आइन्स्टाइनले विज्ञानमा मात्र नभई समस्त चिन्तनको क्षेत्रमा प्रभाव पार्ने एक महान् युगान्तकारी र दुरगामी खालको क्रान्ति गर्नुभयो । आइन्स्टाइन सापेक्षतावादको सिद्धान्त प्रतिपादन गरेर महान् बैज्ञानिक भएतापनि उनले नोवेल पुरस्कार भने आइन्स्टाइनको प्रकाश विद्युतीय असर (Einstein’s Photoelectric Effect) वाट पाए । भनिन्छ उनको सापेक्षतावाद सिद्धान्त प्रतिपादन हुँदा त्यसलाई बुझ्ने मानिस विश्वभरी करीव एक दजर्न मात्र थिए ।

प्रकाशको विद्युतीय प्रभावले प्रकाशको कणको स्वभावलाई पुष्टि गर्दछ । अर्थात् प्रकाशले कणहरूको प्रवाहको व्यवहार देखाउँदछ । आइन्स्टाइनले आफ्नो सिद्धान्तको आधार भने अन्य दुई वैज्ञानिक लेनार्ड र म्याक्स प्लान्कका ठम्याइहरूलाई बनाएका छन् । लेनार्डले के देखाए भने प्रकाशका किरणहरू ठोकाउँदा सुचालक धातुबाट इलेक्ट्रोनहरू उछिट्टिन्छन्, तर प्रकाश तेज  हुँदैमा ऊर्जाको मात्र बढ्दैन । बढी तेजको या कम तेज कुनै पनि प्रकारको प्रकाशले समान ऊर्जा उत्सर्जन गरेको हुन्छ । त्यस्तै, म्याक्स प्लान्कले के प्रमाणित गरिदिए भने प्रकाशले निश्चित विखण्डित, प्रकाशका अंशहरू उत्सर्जित गरिरहेको हुन्छ । वास्तवमा आइन्स्टाइनले ती दुईले पाएका नतिजाहरूलाई सूक्ष्म दृष्टिले योग गरिदिएका हुन् । उनले के व्याख्या गरे भने प्रकाश तरङ्गहरू प्रकाशका विखण्डित धेरै खण्डहरूबाट निर्मित छन् । प्रकाशका ती खण्डहरूलाई क्वान्टम  भनी नामाकरण गरिएको छ ।

यी कुराहरूलाई सही भएको मान्दा जति बढी तेजको प्रकाश हुन्छ उति नै बढी त्यसमा क्वाण्टमहरू भएको पुष्टि हुन्छ । तर क्वाण्टमहरू जति नै कम भए पनि प्रकाशमा ऊर्जाको मात्र उति नै रहन आउँछ । यसको परिणाम के हुन आउँछ भने माथि उल्लेखित कार्यबाट उत्सर्जित इलेक्ट्रोनहरूको संख्या उच्च हुन आएमा पनि उनीहरूसँग धेरै ऊर्जा भने हुनेछैन । आइन्स्टाइनको यो ठम्याइले प्रकाशसम्बन्धी एउटा नवीन दृष्टिलाई अगाडि ल्याएको छ । अर्थात् त्यस ठम्याइले प्रकाश क्वाण्टमहरूको एक प्रवाह हो भन्ने कुरालाई प्रमाणित गर्दछ । वास्तवमा यही सिद्धान्तको आधारबाट नै आज दृश्यलाई क्यामेराको टिपी सिधै टेलिकाष्ट गर्न सम्भव भएको छ ।

उनले आफ्नो यस सिद्धान्तमा प्रकाशको विद्युतीय असरको बारेमा विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेका छन् उसमा उनले पदार्थमा विद्युतीय धार (Electric Current) को उत्पादन कसरी हुन्छ भन्ने बारेमा वर्णन गरेका छन् । यसमा जन पोटासियम, टड्ढसटन जस्ता धातुमा प्रकाश ढाकिन्छ, तब ती धातुबाट इलेकट्रोन बाहिर निस्कन्छ । त्यस्ता इलेक्ट्रोनलाई फोटो इलेक्ट्रोन र तयो असरलाई फोटो विद्युतीय असर (Photoelectric Effect) भनिन्छ । यसै महान् कार्यको कदर स्वरूप उनलाई सन् १९२१ मा भौतिक शास्त्रतर्फको नोवेल पुरस्कार प्रदान गरियो । यसै नियमको प्रयोगबाट नै सोलार सेल (Solar Cell) को विकास भएको हो र सौर्य ऊर्जालाई आजको बैकल्पिक ऊर्जाको रूपमा लिन सकिएको हो ।

यो पनि पढ्नुहोस् 

अल्वर्ट आइन्स्टाइनको विज्ञान क्षेत्रमा योगदान