विज्ञान प्रविधि

  • अप्टिकल फाइबर र नेपालमा यसको प्रयोग

    परिचय अति तीब्र गतिमा तथ्याङ्क पठाउन मिल्ने अप्टिकल फाइबर को प्रचलन नेपालमा पनि शुरू भएको छ। ग्लासलाई मेशिनद्वारा मसिनो फाइबर तारको रुपमा विकास गरिन्छ । त्यसमा हाम्रो सूचनालाई लाइटमा कन्भट गरेर लाइट ट्रान्समिटर गर्ने हो । एक पटक अप्टिकल फाइबर बिच्छ्याएपछि त्यसमा धेरै डाटा एकै पटकमा पठाउन सकिन्छ । यो जमिनमुनि र माथिबाट प्रयोग गर्न […]

  • हाइड्रोजन बम

    के हो हाइड्रोजन बम (Hydrogen Bomb)?

    परिचय हाइड्रोजन बम मानव जातिले अहिलेसम्म निर्माण गरेको सबैभन्दा शक्तिशाली अत्याधुनिक हतियार हो । हाइड्रोजन बमलाई थर्मोन्युक्लियर बम वा एच–बम पनि भनिन्छ । यो आणविक बमभन्दा धेरै गुणा शक्तिशाली हतियार हो । आणविक बम परमाणुको विखण्डनबाट बनेको हुन्छ भने हाइड्रोजन बम संयोजन (फ्युजन) बाट। हाइड्रोजन बममा दोस्रो तहको परमाणु प्रतिक्रिया गराइन्छ, जसका कारण आणविक विस्फोटको शक्तिमा […]

  • स्टेफन हकिङ्ग

     स्टेफन हकिङ्गको विज्ञान क्षेत्रमा योगदान

    स्टेफन हकिङ्ग विश्व प्रसिद्ध बेलायती महान बैज्ञानिक, भौतिकशास्त्री तथा लेखक हुन् । उनले भौतिकशास्त्र र ब्रह्माण्डमा विज्ञानमा उल्लेखनीय काम गरेका थिए । उनको १४ मार्च, २०१८ क्याम्ब्रिज, बेलायतको आफ्नै घरमा ७६ वर्षको उमेरमा निधन भएको थियो। उनले अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयबाट नेचुरल साइन्समा स्नातक र क्याम्ब्रीज विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गरेका थिए । उनी क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा सैद्धान्तिक ब्रम्हाण्ड विज्ञान […]

  • विद्युतीय शासन

    विद्युतीय शासन र नेपालमा यसको प्रयोग

    नयाँ सूचना तथा सञ्चार प्रविधिहरू (आईसीटी) को आगमनसंगै हाम्रो सूचना सङ्कलन गर्ने प्रक्रिया र वितरण क्षमता बढाएको छ । आफ्नो राष्ट्रिय विकास योजना तयार गर्दा लगभग सबै विकासोन्मुख देशहरूले सूचना तथा सञ्चार प्रविधिहरू (आईसीटी)लाई महत्व दिने गरेका छन् । बिशेषगरी सु-शासनको खोजमा आईसीटीको प्रयोगले महत्वपुर्ण स्थान प्राप्त गरेको छ, जसलाई सामान्यतया विद्युतीय-शासन भनिन्छ । विद्युतीय-शासन […]

  • अल्वर्ट आइन्स्टाइन

    अल्वर्ट आइन्स्टाइनको विज्ञान क्षेत्रमा योगदान

    विलक्षण प्रतिभका धनी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित महान् बैज्ञानिक अल्वर्ट आइन्स्टाइन वीसौं शताब्दीका शिखर पुरुष हुन् । संसारमा केही यस्ता व्यक्ति जन्मन्छन्, जसको असाधारण प्रतिभा र योगदानले विश्व र मानव समाजमा अमिट छाप छाडेको हुन्छ । उनले विश्वलाई मानव दृष्टिकोणमा जुन प्रकारको परिवर्तन ल्याए, त्यस्तो अरू कुनै पनि वैज्ञानिकहरूले आजसम्म ल्याएका छैनन् । उनले विज्ञानको क्षेत्रमा मात्र नभई […]

  • अल्फ्रेड नोबेल

    अल्फ्रेड नोबेलको विज्ञान क्षेत्रमा योगदान

    अल्फ्रेड नोबेल स्वीडेन निवासी रसायनशास्त्री तथा इन्जिनियर थिए । उनले डाइनामाइट नामक बिस्फोटक पदार्थको आविष्कार गरेका थिए । उनले विश्व प्रसिद्ध नोबेल पुरस्कार स्थापना गरॆका थिए । विश्वमा लाखौं डलर धनराशीको सवैभन्दा ठूलो र प्रतिष्ठित पुरस्कार हो नोवेल पुरस्कार । सन् १९०१ देखि विश्व समुदायको हितका लागि समुचित मानव सभ्यताको विकास र प्रगतिका लागि प्रयत्नरत […]

  • जनै कानमा

    जनैलार्इ कानमा सिउरिनुको बैज्ञानिक कारण

    हिन्दूका सोह्र संस्कारमध्ये एक ब्रतवन्ध गर्दा बैदिक मन्त्रका साथ गुरूले जनै पहिराइदिने प्रचलन रहेको छ । हिन्दूहरूले बायाँ काँधबाट छड्के पारी दायाँ हातमुनी खोकिलासम्म पहिरिने सेतो सुती धागोबाट बनेको पवित्र धार्मिक डोरीलाई जनै भनिन्छ । हिन्दु परम्परामा व्रतबन्ध गर्ने विधान छ । धार्मिक शास्त्र अनुसार, मनमस्तिष्क र चित्त शुद्धिका लागि व्रतबन्ध गरिन्छ । शरीरमा रहेका सूक्ष्म […]

  • टुप्पी

    टुप्पी पाल्नुको बैज्ञानिक कारण

    हिन्दूका संस्कार अनुसार शिरको केन्द्रस्थानमा नकाटी-नखौरी राखिने रौंलाई टुप्पी भनिन्छ । वैदिक परम्परा अनुसार कपाल काट्दा वा मुण्डन गर्दा मानिसहरुले टुप्पी राख्ने चलन छ । व्रतबन्ध गरेपछि हरेक बैदिक हिन्दु धर्मालम्बीहरुले टुप्पी राख्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ । पहिला-पहिला भनिन्थ्यो टुप्पी ब्राह्मणको पहिचान हो । प्राय: ब्राह्मण परिवारमा जन्मिएको मानिसको टाउकोमा लामो ‘टुप्पी’ हुने गर्थ्यो । धर्मशास्त्रका […]

  • विश्वव्यापीकरण

    विश्वव्यापीकरण (Globalization) र यसको असर

    विश्वव्यापीकरण विकासको पछिल्लो परिभाषा हो । जसलाई अर्को शब्दमा नेपालीमा भूमण्डलीकरण पनि भनिन्छ । विश्वव्यापीकरण निरन्तर चलिरहने गतिशील प्रकिया हो । विश्वव्यापीकरणको चर्चा पश्चिमी देशहरुबाट भएको हो । विश्वव्यापीकरण १९ औं शताब्दीपछि मात्र परिभाषित भएको हो । विश्वव्यापीकरण खास गरी आर्थिक विकासको परिष्कृत परिभाषा हो । यसको उत्पत्ति आर्थिक विकासकै सन्दर्भमा भएको हो । यद्यपि पछिल्लो […]

  • राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोशाला

    नेपालमा डीएनए परीक्षण र यसको अवस्था

    DNA (डीएनए) भनेको सबै जीवहरु र बनस्पतिहरु तथा धेरै भाइरसहरुको वंशाणुगत गुण बोक्ने बिशिष्ट प्रकारको न्युक्लिक एसिड अणु हो जसमा वृद्धि, विकास, मर्मत, सुधार, प्रजनन लगायतका थुप्रै सांकेतिक बंशानुगत बिवरणहरु संग्रहित हुन्छन । डीएनए कोषको न्युक्लियसमा रहेको हुन्छ, तर सानो मात्रामा यो माईट्रोकोन्डृयामा पनि पाउन सकिन्छ । साँचो, झूटो छुट्याउने सवभन्दा बलियो बैज्ञानिक आधारलाई डीएनए […]

  • डीएनए परीक्षण

    डीएनए परीक्षण (DNA Test) र डीएनए परीक्षण बिधि

    DNA (डीएनए) भनेको सबै जीवहरु, बनस्पतिहरु तथा धेरै भाइरसहरुको वंशाणुगत गुण बोक्ने बिशिष्ट प्रकारको न्युक्लिक एसिड अणु हो जसमा वृद्धि, विकास, मर्मत, सुधार, प्रजनन लगायतका थुप्रै सांकेतिक बंशानुगत बिवरणहरु संग्रहित हुन्छन । डीएनए कोषको न्युक्लियसमा रहेको हुन्छ, तर सानो मात्रामा यो माईट्रोकोन्डृयामा पनि पाउन सकिन्छ । साँचो, झूटो छुट्याउने सवभन्दा बलियो बैज्ञानिक आधारलाई डीएनए परीक्षण […]

  • विधि विज्ञान

    विधि विज्ञान र डिजिटल फरेन्सिक

    विधि विज्ञान (Forensic Science) विधि विज्ञान भौतिक सवूत प्रमाणहरुको परीक्षण, विश्लेषण, तुलना, पहिचान आदिसँग सम्वन्धीत विज्ञान हो र यसको प्रयोजन खास गरी अपराध अनुसन्धान तथा न्याय सम्पादनमा गर्ने गरिन्छ । भौतिक सवूत प्रमाणले झुठो नबोल्ने, पक्ष विपक्षको आधारमा बयान नदिने, अदालत समक्ष प्रत्यक्ष साक्षीको रुपमा पेश गर्न सकिने र आवश्यकता परे पुनः परीक्षणको लागि संरक्षण […]

  • डिजिटल सिग्नेचर

    डिजिटल सिग्नेचर र नेपालमा यसको अवस्था

    प्रिण्ट गरिएका कागजातमा प्रमाणीकरणका लागि हस्ताक्षरको प्रयोग भए जस्तै समान प्रयोजनका लागि डिजिटल तथा विद्युतीय सामग्रीमा हुने एक किसिमको हस्ताक्षर नै डिजिटल सिग्नेचर (Digital Signature) हो । त्यसबाट वास्तविक निवेदकको पहिचान अथवा प्रामाणिकता हुन्छ । तर यस्तो हस्ताक्षरलाई प्रत्यक्ष रूपमा देख्न भने सकिन्न । सूचनामूलक सामग्रीमा डिजिटल हस्ताक्षर गोप्य रूपमा समावेश भएको हुन्छ । डिजिटल […]

  • बर्मुडा ट्रायगंल

    के हो बर्मुडा ट्रायगंल (Bermuda Triangle) ?

    के हो बर्मुडा ट्रायगंल भन्ने बारेमा चचा गरौ । आन्ध्र महासागरको पश्चिमी हिस्सामा अवस्थित एक खतरनाक इलाका  जसमा पानीको चम्किला धार, प्रकाश र फिज देखिने आन्ध्र महासागरको यही भागलाई बर्मुडा ट्रायगंल भनिन्छ । यस समुन्द्री भागलाई रहस्यमय त्रिकोण, शैतान सागर, आन्ध्र महासागरको नर्क जस्ता नराम्रा नामले यो ठाउँ चिनिएको छ । यो फ्लोरिडाको मियामी, बर्मुडा […]

  • उर्जा

    उर्जा (Energy) र यसको महत्व

    कुनै विषय वा वस्तुको प्रयोग र अवलोकनमा आधारित क्रमिक अध्ययन ज्ञानलाई विज्ञान भनिन्छ । विज्ञानमा कार्य गर्न सक्ने क्षमतालाई ऊर्जा भन्दछन् । ऊर्जालाई एक रूपबाट अर्को रूपमा रूपान्तर गर्न सकिन्छ तर यसलाई न त पैदा गर्न सकिन्छ न त नष्ट गर्न सकिन्छा । ताप, विद्युत, प्रकाश आदि ऊर्जाका केही फरक फरक स्रोत अर्थात् रूपहरू हुन् […]